دکتر محمدرضا رسولی
مقدمه
تحولات گسترده در عرصه ارتباطات، رسانههای دیجیتال و شبکههای اجتماعی موجب شده است که ماهیت جنگ در جهان معاصر دگرگون شود. جنگ امروز صرفاً یک رویارویی نظامی نیست، بلکه عرصهای چندوجهی شامل جنگ رسانهای، روانی، شناختی و اطلاعاتی است. در چنین شرایطی، افکار عمومی به یکی از مهمترین میدانهای نبرد تبدیل شده و مدیریت ادراک، احساس امنیت و اعتماد اجتماعی اهمیتی همسنگ مدیریت میدانی بحران یافته است.
در این میان، روابط عمومی دیگر تنها نهادی برای انتشار اخبار و اطلاعیههای سازمانی نیست؛ بلکه به بازیگری راهبردی در مدیریت افکار عمومی، کنترل جریان اطلاعات، کاهش اضطراب اجتماعی و تقویت انسجام ملی تبدیل شده است. از همین رو، ضرورت دارد مفهوم «مسئولیت روابط عمومی» در شرایط جنگی بازتعریف شود و متناسب با اقتضائات جدید ارتباطی و رسانهای مورد توجه قرار گیرد.
۱. تغییر ماهیت بحران در عصر جنگهای ترکیبی
در گذشته، بحرانهای ناشی از جنگ عمدتاً در حوزه نظامی و امنیت فیزیکی تعریف میشدند؛ اما در جنگهای نوین، مرز میان میدان نبرد و فضای رسانهای از میان رفته است. رسانهها، شبکههای اجتماعی و بسترهای ارتباطی دیجیتال به ابزارهای تأثیرگذار در هدایت افکار عمومی تبدیل شدهاند.
در جنگهای ترکیبی، هدف تنها تخریب زیرساختها نیست، بلکه ایجاد ترس، بیاعتمادی، آشفتگی ذهنی و فروپاشی سرمایه اجتماعی نیز دنبال میشود. از این منظر، جنگ شناختی و رسانهای نقش تعیینکنندهای در موفقیت یا شکست بازیگران بحران دارد. بنابراین روابط عمومیها ناگزیرند از نقش سنتی خود فاصله گرفته و در قالب نهادی فعال در مدیریت فضای روانی جامعه ایفای نقش کنند.
۲. بازتعریف مسئولیت روابط عمومی در شرایط جنگی
مسئولیت روابط عمومی در شرایط عادی غالباً حول محورهایی چون اطلاعرسانی، پاسخگویی، تصویرسازی سازمانی و ارتباط با مخاطبان تعریف میشود؛ اما در شرایط جنگی، ابعاد جدیدی به این مسئولیت افزوده میشود.
الف) مدیریت اعتماد عمومی
اعتماد اجتماعی مهمترین سرمایه هر جامعه در شرایط بحران است. در فضای جنگی، انتشار اخبار متناقض، شایعات و روایتهای غیررسمی میتواند اعتماد عمومی را تضعیف کند. روابط عمومی حرفهای وظیفه دارد با اطلاعرسانی دقیق، شفاف و بهموقع از فرسایش اعتماد اجتماعی جلوگیری کند.
ب) کاهش اضطراب و مدیریت روانی جامعه
یکی از مهمترین مسئولیتهای روابط عمومی در بحران جنگ، کمک به حفظ آرامش روانی جامعه است. نحوه تنظیم پیامها، انتخاب ادبیات رسانهای، پرهیز از بزرگنمایی بحران و ارائه روایتهای امیدوارکننده میتواند در کاهش اضطراب عمومی مؤثر باشد.
ج) مقابله با شایعه و اخبار جعلی
در شرایط جنگی، فضای رسانهای به شدت مستعد انتشار اخبار جعلی و عملیات روانی است. روابط عمومی باید با رصد مستمر رسانهها و شبکههای اجتماعی، بهسرعت نسبت به اصلاح اخبار نادرست و ارائه روایت معتبر اقدام کند. هرگونه تأخیر در اطلاعرسانی رسمی، زمینه را برای گسترش شایعه فراهم میکند.
د) حفظ انسجام اجتماعی
در بحرانهای جنگی، جامعه بیش از هر زمان دیگری به همبستگی نیاز دارد. روابط عمومیها میتوانند با تقویت گفتمان همدلی، مسئولیتپذیری جمعی و مشارکت اجتماعی، در حفظ انسجام ملی نقشآفرین باشند.
۳. روابط عمومی و جنگ شناختی
یکی از مهمترین ویژگیهای جنگهای جدید، تمرکز بر «تسلط شناختی» است؛ یعنی تأثیرگذاری بر ذهن و ادراک مخاطب. در چنین شرایطی، روابط عمومی تنها تولیدکننده پیام نیست، بلکه بخشی از نظام دفاع شناختی جامعه محسوب میشود.
جنگ شناختی تلاش میکند:
اعتماد مردم به نهادهای رسمی را کاهش دهد،
احساس ناامنی و بیثباتی ایجاد کند،
و امید اجتماعی را تضعیف نماید.
در برابر این تهدیدها، روابط عمومی حرفهای باید:
روایت معتبر و قابل اعتماد تولید کند،
از مرجعیت رسانهای سازمان دفاع نماید،
و با اقناع افکار عمومی، مانع شکلگیری فضای بیاعتمادی شود.
۴. اخلاق حرفهای در اطلاعرسانی جنگ
یکی از چالشهای مهم روابط عمومی در شرایط جنگی، تعادل میان «شفافیت» و «ملاحظات امنیتی» است. انتشار اطلاعات نادرست یا اغراقآمیز میتواند به تشدید بحران منجر شود و پنهانکاری افراطی نیز اعتماد عمومی را از بین ببرد.
روابط عمومی حرفهای باید:
به اصل صداقت پایبند باشد،
از هیجانسازی و التهابآفرینی پرهیز کند،
و میان حق آگاهی مردم و الزامات امنیتی توازن برقرار سازد.
اخلاق حرفهای در بحران، نهتنها یک اصل ارتباطی، بلکه بخشی از مسئولیت اجتماعی روابط عمومی است.
۵. الزامات روابط عمومی حرفهای در شرایط جنگی
برای ایفای نقش مؤثر در بحران جنگ، روابط عمومیها نیازمند تحول ساختاری و مهارتی هستند.
مهمترین الزامات عبارتاند از:
تشکیل اتاق بحران رسانهای
استقرار نظام رصد و پایش افکار عمومی
آموزش سواد رسانهای و مدیریت بحران
تربیت سخنگوی حرفهای
تولید محتوای سریع، دقیق و اقناعی
هماهنگی مستمر میان رسانهها و نهادهای مسئول
روابط عمومی سنتی و کند، در شرایط جنگی کارایی لازم را نخواهد داشت.
نتیجهگیری
شرایط جنگی، مفهوم مسئولیت روابط عمومی را از سطح اطلاعرسانی سازمانی به سطح مدیریت افکار عمومی و امنیت روانی جامعه ارتقا داده است. در جهان امروز، روابط عمومی حرفهای بخشی از نظام تابآوری اجتماعی و مدیریت بحران محسوب میشود.
روابط عمومی در بحران جنگ باید بتواند:
اعتماد عمومی را حفظ کند،
روایت معتبر ارائه دهد،
با شایعات مقابله کند،
و به تقویت همبستگی اجتماعی کمک نماید.
از این رو، بازتعریف مسئولیت روابط عمومی در شرایط جنگی ضرورتی اجتنابناپذیر برای سازمانها، رسانهها و نهادهای اجتماعی است؛ زیرا موفقیت در مدیریت بحرانهای نوین، بیش از هر چیز به توانایی مدیریت ارتباطات و افکار عمومی وابسته است.
انتهای پیام/
